Những màn thổi kèn pungi khiến rắn hổ mang vươn mình, lắc lư trước mặt người biểu diễn thường được xem là một hình ảnh đặc trưng của Ấn Độ. Tuy nhiên, con rắn không thực sự nhảy múa theo âm nhạc. Chuyển động của nó chủ yếu xuất phát từ phản ứng phòng vệ và khả năng theo dõi vật thể chuyển động.
Rắn không nghe tiếng kèn pungi như con người
Hình ảnh nghệ nhân ngồi bên chiếc giỏ mây, thổi kèn để rắn hổ mang vươn cao đã xuất hiện trong nhiều bộ phim, chương trình du lịch và trở thành một biểu tượng quen thuộc của văn hóa đường phố Ấn Độ.
Nhiều người vì thế cho rằng âm thanh từ cây kèn pungi có khả năng thôi miên hoặc điều khiển con rắn. Dữ liệu khoa học được nêu trong nguồn lại cho thấy điều ngược lại: rắn không có tai ngoài, ống tai hay màng nhĩ như con người.
Thay vì tiếp nhận âm thanh truyền trong không khí bằng hệ thống tai, rắn cảm nhận rung động cơ học thông qua cơ thể, đặc biệt là hệ thống xương hàm và da bụng. Vì vậy, giai điệu phát ra từ cây kèn không phải nguyên nhân khiến con vật “nhảy múa”.
Tiếng kèn chủ yếu tạo âm thanh cho màn trình diễn, thu hút sự chú ý của người qua đường và góp phần tạo không khí bí ẩn.
Có người thắc mắc vì sao các nghệ nhân Ấn Độ có thể thổi kèn để điều khiển rắn. (Ảnh: iStock)
Vì sao rắn hổ mang lại vươn mình, lắc lư?
Khi nắp giỏ được mở, ánh sáng cùng sự xuất hiện của vật thể chuyển động trước mặt khiến con rắn rơi vào trạng thái cảnh giác. Việc vươn cao phần thân và bành rộng cổ là tư thế phòng vệ đặc trưng của rắn hổ mang khi đối diện mối đe dọa.
Con vật lúc này không biểu diễn một điệu múa tự nguyện. Nó đang quan sát đối tượng trước mặt, đồng thời chuẩn bị phản ứng nếu cảm thấy bị xâm phạm hoặc nguy hiểm.
Người biểu diễn hiểu phản ứng này và duy trì khoảng cách nhất định với con rắn. Chính trạng thái căng thẳng của con vật lại tạo nên hình ảnh khiến khán giả tưởng rằng nó đang chuyển động theo nhịp nhạc.
Con rắn thực chất đang bám theo cây kèn
Yếu tố quan trọng khác nằm ở chuyển động của người biểu diễn. Trong suốt màn trình diễn, nghệ nhân liên tục đưa cây kèn qua lại trước tầm mắt con rắn.
Rắn nhạy bén với chuyển động và sự thay đổi trong không gian xung quanh. Vì coi vật thể đang di chuyển là mối đe dọa cần theo dõi, con vật liên tục điều chỉnh đầu và thân để bám theo hướng chuyển động của cây kèn.
Khi nghệ nhân lắc cây kèn sang trái, phải hoặc thay đổi vị trí, đầu rắn cũng chuyển động tương ứng. Sự phối hợp này tạo cảm giác con vật đang “nhảy” theo giai điệu.
Thực chất, đây là quá trình theo dõi một vật thể mà rắn cho là nguy hiểm.
Các hành vi ngóc đầu của loài rắn là bản năng tự vệ. (Ảnh: iStock)
Pungi tạo âm thanh, còn chuyển động mới thu hút rắn
Kèn pungi truyền thống thường được làm thủ công từ quả bầu khô, kết hợp các chi tiết trang trí. Trong màn biểu diễn, cây kèn vừa là nhạc cụ vừa trở thành vật thể chuyển động nằm ngay trước tầm mắt con rắn.
Nguồn cũng đề cập đến việc một số màn biểu diễn kết hợp giẫm chân hoặc tạo rung động trên mặt đất. Những chấn động này có thể được rắn cảm nhận thông qua cơ thể, khiến nó tiếp tục tập trung vào khu vực có tín hiệu.
Như vậy, màn biểu diễn là sự kết hợp giữa âm thanh dành cho khán giả, chuyển động thị giác trước mắt con rắn và những rung động mà con vật có thể cảm nhận. Sự đồng bộ đó tạo nên hình ảnh tưởng như rắn đang say sưa “múa” theo tiếng kèn.
Từ màn biểu diễn đường phố đến biểu tượng văn hóa Ấn Độ
Dù cơ chế phía sau màn trình diễn đã được giải thích, hình ảnh người thổi kèn điều khiển rắn vẫn gắn với văn hóa Ấn Độ. Trong truyền thuyết và kinh sách Hindu, rắn hổ mang Naga có mối liên hệ với các vị thần như Shiva và được xem là biểu tượng của sự bảo hộ.
Nghề biểu diễn rắn từng là sinh kế quan trọng của nhiều cộng đồng du mục. Những người này cũng lưu giữ các kỹ năng liên quan đến việc thuần dưỡng và trình diễn động vật.
Ngày nay, các quy định bảo vệ động vật hoang dã đã hạn chế nhiều hoạt động biểu diễn đường phố nhằm bảo đảm phúc lợi cho loài vật. Tuy vậy, hình ảnh người thổi kèn pungi bên giỏ rắn vẫn tồn tại trong văn hóa đại chúng.
Điều khiến màn “múa rắn” trở nên đặc biệt không nằm ở khả năng âm nhạc điều khiển con vật. Phía sau hình ảnh quen thuộc ấy là sự kết hợp giữa bản năng phòng vệ của rắn, khả năng nhận biết chuyển động và một hình thức biểu diễn đã gắn với đời sống văn hóa Ấn Độ qua nhiều thế hệ.
