Từng gây sốt mạng xã hội với hình ảnh cầm chai nước, ôm bánh bao trả lời phỏng vấn, Vi Đông Dịch nay trở lại tâm điểm chú ý theo một cách khác. Sáng 8/7, ông cùng Giáo sư Zhang Zhifei nhận Giải nhì Khoa học tự nhiên quốc gia Trung Quốc năm 2025.
Công trình đoạt giải nghiên cứu điều gì
Giải thưởng vinh danh công trình "Nghiên cứu toán học về cơ chế chuyển tiếp của dòng chảy". Đây là bài toán lâu đời trong khoa học: vì sao và bằng cách nào dòng chảy chuyển từ trạng thái tầng, êm và có trật tự, sang trạng thái rối, hỗn loạn. Hiện tượng này không chỉ nằm trong sách giáo khoa. Nó xuất hiện trong khí quyển, đại dương, và cả bên trong động cơ.
Từ thí nghiệm nổi tiếng của Osborne Reynolds năm 1883, giới khoa học đã biết dòng chảy có thể đổi trạng thái khi điều kiện vận động thay đổi. Nhưng cơ chế cụ thể của quá trình chuyển tiếp ấy, vốn gắn chặt với các phương trình vi phân phức tạp, vẫn là câu hỏi mở suốt hơn một thế kỷ.
Theo Đại học Bắc Kinh, nhóm của Zhang Zhifei và Vi Đông Dịch đã đưa ra những phương pháp toán học mới, giúp xử lý một số vấn đề cốt lõi trong lý thuyết ổn định dòng chảy. Kết quả nghiên cứu làm rõ hơn cơ chế vật lý của chuyển tiếp dưới ngưỡng tới hạn — giải thích vì sao một dòng chảy có thể trở nên rối dù điều kiện bên ngoài chưa đạt mức thường được xem là đủ để gây mất ổn định.
Giải thưởng khoa học hàng đầu Trung Quốc
Lễ công bố Giải thưởng Khoa học và Công nghệ Quốc gia Trung Quốc diễn ra tại Bắc Kinh, là một trong những hệ thống giải thưởng khoa học quan trọng nhất nước này. Riêng Giải Khoa học tự nhiên quốc gia dành cho các nhà khoa học có phát hiện quan trọng trong nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu cơ bản ứng dụng.
Trong công trình được vinh danh lần này, Zhang Zhifei là người hoàn thành chính thứ nhất, Vi Đông Dịch giữ vai trò người hoàn thành chính thứ hai. Cả hai cùng thuộc nhóm nghiên cứu toán học của dòng chảy và sự ổn định trong cơ học chất lưu tại Trường Khoa học Toán học, Đại học Bắc Kinh.
Zhang Zhifei hiện là Phó viện trưởng, Phó bí thư Đảng ủy nhà trường, đồng thời giữ chức Viện trưởng Viện Toán học. Năm 2022, ông được mời báo cáo 45 phút tại Đại hội Toán học Quốc tế. Năm 2024, ông nhận Giải Chern của Hội Toán học Trung Quốc.
Từ hiện tượng TikTok đến bục vinh danh khoa học
Với công chúng, cái tên khiến giải thưởng này lan tỏa nhanh hơn lại là Vi Đông Dịch. Sinh năm 1991 tại Tế Nam, Sơn Đông, ông từng hai lần giành huy chương vàng Olympic Toán học quốc tế với điểm tuyệt đối. Thành tích ấy giúp ông được tuyển thẳng vào Đại học Bắc Kinh năm 2010, trước khi nhận bằng cử nhân năm 2014 và bằng tiến sĩ năm 2017. Sau đó, ông ở lại trường giảng dạy và nghiên cứu.
Tên tuổi Vi Đông Dịch vượt ra ngoài giới toán học từ năm 2021. Một đoạn phỏng vấn ngắn trong khuôn viên Đại học Bắc Kinh, ghi lại hình ảnh ông cầm chai nước và bánh bao khi trả lời câu hỏi, bất ngờ lan truyền mạnh trên mạng xã hội. Từ đó, biệt danh "Vi Thần" ra đời, gắn liền với hình ảnh một thiên tài toán học giản dị.
Việc công trình của Vi Đông Dịch được xướng tên tại một trong những giải thưởng khoa học uy tín nhất Trung Quốc cho thấy phía sau danh xưng mạng xã hội vẫn là một nhà nghiên cứu miệt mài với những bài toán nền tảng của cơ học chất lưu — lĩnh vực vốn âm thầm nhưng có ứng dụng trải dài từ dự báo thời tiết đến thiết kế động cơ.
